دیابت در کودکان قابل درمان است؟ هنگامی که لوزالمعده (پانکراس) فرزند شما عملکرد طبیعی خود را متوقف میسازد، زنگ خطری جدی برای سلامتی به صدا در میآید. امروزه، ما این عارضه را تنها یک بیماری نمیدانیم، بلکه آن را یک سبک زندگی اجباری مینامیم که نیازمند مدیریت دقیق است.
برخلاف تصور عموم که مرض قند را مختص بزرگسالان میدانند، این چالش سلامتی در سنین پایین، حتی نوزادی، با چهرهای متفاوت خود را نشان میدهد. گلوکز که میبایست سوخت سلولهای مغز و ماهیچه باشد، در رگها انباشته شده و مانند سم عمل میکند.
آیا فرزندتان بیش از حد تشنه میشود؟ در این مقاله از مجله دکتر لوکس، همه چیز درباره دیابت در کودکان، از علائم خاموش تا تفاوت نوع 1 و 2 را بخوانید.
دیابت در کودکان یک اختلال متابولیک مزمن محسوب میشود که در آن بدن کودک توانایی تولید انسولین را از دست داده یا نمیتواند از آن بهدرستی استفاده کند که منجر به افزایش خطرناک سطح گلوکز خون میگردد.
شایعترین نوع در خردسالان، دیابت نوع 1 (وابسته به انسولین) است که یک نقص خودایمنی محسوب میگردد، اما دیابت نوع 2 نیز در راستای افزایش چاقی و کمتحرکی در نوجوانان رو به افزایش است.
تشخیص تمایز میان این دو دسته، در انتخاب روش درمانی موثر است:
در دیابت نوع 1 در کودکان، سیستم دفاعی بدن به اشتباه سلولهای بتای سازنده انسولین را دشمن پنداشته و نابود میکند. اینجا هیچ ارتباطی با خوردن شیرینی یا سبک زندگی غلط والدین وجود ندارد؛ این یک تهاجم بیولوژیکی درونی است.
در سوی دیگر، دیابت نوع 2 در نوجوانان، داستان متفاوتی دارد. اینجا انسولین وجود دارد، اما سلولها در برابر آن از خود مقاومت نشان میدهند. این مدل که سابقا دیابت بزرگسالی نامیده میشد، اکنون به دلیل فستفودها و بازیهای ویدیویی (کمتحرکی)، در نسل جدید هم دیده میشود. نوع نادری هم به نام MODY (دیابت جوانان در سن بلوغ) وجود دارد که ریشه کاملا ژنتیکی داشته و نباید با دو مورد قبلی اشتباه گرفته شود.
تشنگی شدید، تکرر ادرار، کاهش وزن ناگهانی با وجود اشتهای زیاد و خستگی بیش از حد، چهار علامت اصلی دیابت در کودکان هستند که باید بلافاصله جدی گرفته شوند.
همواره همه نشانههای این بیماری فیزیکی نیستند. گاهی یک تغییر رفتار ناگهانی، یک علامت مهم است. در صورتی که کودکی که قبلا آموزش دستشویی رفتن را تکمیل کرده بود، ناگهان دچار شبادراری شد، نباید او را سرزنش کنید؛ شاید قند خونش بالاست.
تاری دید که منجر به افت تحصیلی میشود، یا زخمهایی که روی زانوهایش دیر خوب میشوند، همگی علائم پنهان این بیماریاند. تنفس با بوی میوه (بوی استون)، تحریکپذیری عصبی و بدخلقیهای بیدلیل، زبانِ بدنِ کودکی است که قند خونش در نوسان است.
در نوزادان، این علائم میتواند به صورت بیقراریهای عجیب، سنگینی پوشک بیش از حد معمول و چسبندگی ادرار ظاهر شود.
ترکیبی پیچیده از ژنتیک (ارث)، عوامل محیطی همچون ویروسها و اختلالات سیستم ایمنی منجر به تخریب سلولهای پانکراس میشود؛ اما علت اصلی شروع این حمله خودایمنی همچنان ناشناخته است.
علم پزشکی هنوز نتوانسته انگشت اتهام را به سمت یک مقصر واحد بگیرد. در بحث وراثت و ژنتیک، اگر پدر یا مادر درگیر باشند، ریسک انتقال بالا میرود، اما قطعی نیست.
تحقیقات جدید نشان میدهد که قرار گرفتن در معرض برخی ویروسهای خاص (مانند انتروویروسها) در فصل سرما، میتواند ماشه این تفنگ پر شده را بکشد و سیستم ایمنی را علیه خود بدن بشوراند.
عامل دیگر، تغذیه دوران نوزادی است. برخی مطالعات به ارتباط احتمالی بین مصرف زودهنگام شیر گاو و تحریک سیستم ایمنی اشاره دارند. در مورد نوع دوم این عارضه، چاقی شکمی و شاخص توده بدنی (BMI) بالا، متهمان ردیف اول هستند.
انباشت چربی دور احشا، سیگنالهای هورمونی را مختل کرده و مقاومت به انسولین را در بدنهای کوچک و در حال رشد ایجاد میکند.
کتواسیدوز دیابتی (DKA) و هیپوگلیسمی (افت شدید قند) دو وضعیت اورژانسی هستند که در صورت عدم رسیدگی فوری، میتوانند منجر به کما، تشنج و حتی مرگ شوند.
ترسناکترین جنبه این بیماری برای هر والدینی، کتواسیدوز دیابتی است. زمانی که سلولها از گرسنگی (نبود قند) رنج میبرند، بدن شروع به سوزاندن چربی میکند. حاصل این سوختوساز ناقص، اسیدی سمی به نام کتون است که خون را اسیدی میکند.
علائم آن شامل تهوع، استفراغ و درد شکمی است که گاهی با مسمومیت غذایی اشتباه گرفته میشود. در سمت دیگر این الاکلنگ، هیپوگلیسمی یا افت قند قرار دارد. بازی زیاد، نخوردن میانوعده یا تزریق دوز اشتباه انسولین، کودک را دچار لرزش، عرق سرد و گیجی میکند.
این نوسانات سینوسی، در صورتی که مدیریت نشوند، بر رشد مغزی و شناختی تاثیر منفی میگذارند. آسیبهای بلندمدت هم نباید فراموش شوند؛ نفروپاتی (کلیه)، رتینوپاتی (آسیب چشم) و نوروپاتی (اعصاب) اگرچه در بزرگسالی رخ میدهند، اما بذرشان در کودکی کاشته میشود.
در حال حاضر درمان قطعی برای دیابت نوع 1 وجود ندارد و تزریق انسولین حیاتی است، اما دیابت نوع 2 با تغییر سبک زندگی، ورزش و داروهای خوراکی مانند متفورمین قابل مدیریت و گاهی بازگشتپذیر است.
دیگر دوران سرنگهای ترسناک گذشته است. امروز پمپهای انسولین هوشمند و سیستمهای حلقه بسته که مانند یک لوزالمعده مصنوعی عمل میکنند، بار سنگین محاسبات را از دوش والدین برداشتهاند.
این گجتها به صورت خودکار قند را میسنجند و دوز دقیق انسولین را تزریق میکنند. برای نوع دو، خط اول درمان، اصلاح الگوی حرکت است. انجام حرکات ورزشی منظم نه تنها حساسیت سلولها را به انسولین بازمیگرداند، بلکه اعتماد به نفس از دست رفته نوجوان را احیا میکند. داروهای جدیدی نیز به بازار آمدهاند که علاوه بر کنترل قند، از قلب و کلیه محافظت میکنند.
رژیم غذایی میبایست شامل پروتئین کافی، کربوهیدراتهای پیچیده، فیبر بالا و چربیهای سالم باشد؛ حذف کامل قند لازم نیست، بلکه شمارش کربوهیدرات اصل مهم است.
تصور اینکه کودک دیابتی هرگز نباید بستنی بخورد، غلط است. رویکرد اصلی در شمارش واحدهای کربوهیدرات است. هر واحد انسولین، مقدار مشخصی نان یا برنج را پوشش میدهد.
والدین باید بیاموزند که قندهای ساده (قند و شکر) را با غلات کامل، حبوبات و سبزیجات جایگزین کنند. میان وعدههای مدرسه بسیار حیاتی هستند.
یک سیب، مقداری آجیل یا ساندویچ نان و پنیر و گردو، از افت قند وسط کلاس جلوگیری میکند. هیدراته نگه داشتن بدن با آب فراوان و دوری از نوشیدنیهای گازدار و صنعتی، قانون مهم تغذیه این کودکان است.
دیابت در کودکان دیگر یک بیماری محدودکننده نیست، بلکه یک سبک زندگی منظم است. کودکانی که امروز مدیریت قند خون را یاد میگیرند، به حفظ سلامت خود کمک بسیاری میکنند.
با تکیه بر علم روز، تکنولوژیهای نوین و صبر، والدین بحران را به فرصت تبدیل خواهند کرد. دیابت شاید ناخوانده وارد خانه شما شده باشد، اما اینکه چگونه با آن زندگی کنید، انتخاب شماست تا به حفظ سلامت کودک خود کمک کنید.
دیابت نوع 1 مادامالعمر است، اما دیابت نوع 2 با کاهش وزن و لاغری در کنار ورزش قابل بهبود به طرز چشمگیری است.
انجام فعالیتهای ورزشی هوازی همچون شنا، فوتبال و دوچرخهسواری عالی هستند، به شرطی که قند قبل و بعد کودک چک شود.
بله، هورمونهای استرس (کورتیزول) به طور مستقیم منجر به بالا رفتن گلوکز خون میشوند.