راهنمای صحن‌های حرم مطهر امام رضا (ع)

حرم به فضایی چهارگوش گفته می‌شود که در آن بقعه‌ای مقدس همراه با گنبد، سنگ مزار و ضریح جای گرفته است. حرم مطهر امام رضا (ع) در مشهد، یکی از مهم‌ترین مکان‌های مذهبی و گردشگری ایران و جهان به شمار می‌آید.

این حرم از سمت جنوب و شرق با درهای طلاکاری شده به رواق‌ها و از شمال و غرب از طریق دو ایوان بزرگ به دیگر رواق‌ها و مسجد بالاسر مرتبط می‌شود. در ادامه این مطلب با ما همراه باشید تا با این صحن‌های بی‌نظیر بیشتر آشنا شوید و این بار که برای سفر به مشهد رفتید، ساعاتی را در آنجا با خودتان خلوت کنید.

آشنایی با حرم مطهر امام رضا (ع)

صحن‌ها، فضاهای باز و بدون سقفی هستند که در اطراف مرقد نورانی واقع شدند. حرم دارای صحن‌های متعددی است که هر کدام از آن‌ها با معماری و حال و هوایی خاص، جلوه‌ای منحصربه‌فرد دارند. در سفر به مشهد حتماً از حال و هوای معنوی صحن‌های زیر استفاده کنید:

صحن آزادی

صحن آزادی حرم مطهر امام رضا که در گذشته به نام «صحن نو» شناخته می‌شد، در بخش شرقی حرم قرار دارد. این صحن با مساحتی حدود ۴۳۳۵ متر مربع در سال ۱۲۳۳ هجری قمری به فرمان “فتحعلی شاه قاجار” ساخته شد و در سال ۱۲۸۲ هجری قمری به دستور “ناصرالدین‌شاه” بخش ایوان آن طلاکاری شد. این صحن چهار ایوان دارد که هر یک با نام‌های متفاوت شناخته می‌شوند:

1. ایوان طلا در غرب
2. ایوان باب‌الحکمه در شمال
3. ایوان ساعت در جنوب
4. ایوان باب‌السلام در شرق

ایوان ساعت با ساعتی بزرگ در بالای آن قرار دارد که گفته می‌شود مظفرالدین‌ شاه قاجار این ساعت را در سال ۱۲۷۸ هجری قمری به حرم اهدا کرده است. این ساعت پیش از سال ۱۳۳۶ هجری شمسی روی ایوان صحن انقلاب قرار داشت.

از میان این ایوان‌ها، «ایوان طلا» که مسیر ورود بانوان به حرم واقع شده از شهرت بیشتری برخوردار است. این ایوان بیش از ۲۰ متر ارتفاع دارد و زائران می‌توانند از طریق سه درب بزرگ و دو راهرو در طرفین، به صحن آزادی وارد شوند.

در چهار طرف صحن آزادی، ۵۶ حجره و غرفه در دو طبقه بالا و پایین ساخته شده است. در حجره شماره ۲۴، مقبره «شیخ جعفر مجتهدی» قرار دارد و از حجره جنوب غربی صحن، دری به رواق شیخ بهایی و مقبره او باز می‌شود که مسیری برای تردد زائران را فراهم می‌کند.

صحن انقلاب اسلامی

صحن انقلاب اسلامی که به‌عنوان کهن‌ترین و باشکوه‌ترین صحن حرم مطهر امام رضا (ع) شناخته می‌شود، نخستین صحن حرم است که در زمان “سلطان حسین بایقرا” و به تلاش “امیرعلی شیر نوایی” در سال ۸۷۵ هجری قمری ساخته شد. این صحن که در شمال روضه منوره به شکل مستطیل بنا گردیده، یکی از بناهای چشمگیر معماری اسلامی به شمار می‌آید.

در بخش جنوبی صحن انقلاب اسلامی، پنجره معروفی به نام «پنجره فولاد» وجود دارد که با استفاده از فولاد و برنز ساخته شده است. از درون این پنجره، نمایی از روضه منوره حضرت رضا (ع) دیده می‌شود. چهار ایوان مشهور این صحن به نام‌های ایوان عباسی در شمال، ایوان طلای نادری در جنوب، ایوان نقاره‌خانه در شرق و ایوان ساعت در غرب صحن شناخته می‌شوند.

در ایوان نقاره‌خانه، ساختمان نقاره‌خانه واقع است که آیین نقاره نوازی از آنجا برگزار می‌شود. در ایوان ساعت نیز، یک ساعت بزرگ نصب شده که زمان را برای زائران اعلام می‌نماید. این ایوان‌ها با بهره‌گیری از هنر و مصالح ارزشمند معماری اسلامی ساخته شده و همچنان پس از گذر قرن‌ها پابرجا و استوار باقی مانده است.

در صحن انقلاب اسلامی مقبره بزرگان و دانشمندان معروف همچون شیخ حر عاملی، شیخ حسنعلی اصفهانی (نخودکی) و شیخ مجتبی قزوینی نیز قرار دارد. در مرکز این صحن نیز سقاخانه معروف نادری به نام «سقاخانه اسماعیل طلایی» یا «اسمال طلا» واقع شده که مکانی ارزشمند و زیبا برای زائران محسوب می‌شود.

صحن کوثر

صحن کوثر در سمت شمال شرقی صحن جامع رضوی و جنوب شرقی اماکن متبرکه قرار گرفته است. این صحن با زیربنایی حدود ۱۵۲۶۶ مترمربع و مساحتی بالغ بر ۱۰۲۶۸ مترمربع، فضایی گسترده و دلنشین را برای زائران فراهم می‌کند. زائران می‌توانند برای رسیدن به صحن کوثر از مسیرهای خیابان شهید نواب صفوی، صحن هدایت یا صحن جامع رضوی عبور کنند و به این مکان مقدس دسترسی پیدا کنند.

صحن کوثر از جنوب غربی به «صحن جامع رضوی» راه دارد و از همین سمت به باغچه مرتفع و بلوک B شرقی محدود می‌شود. در ضلع شمال شرقی، سردر نواب صفوی به آن متصل می‌گردد و در سمت غربی صحن، رواق جدید امام خمینی (ره) و صحن آزادی جای دارند. این سازه با استفاده از بتن و فلز ساخته شده و نمای آن با سنگ، آجر و کاشی معرق تزیین شده است.

صحن جامع رضوی

یکی از صحن‌های مهم حرم امام رضا که پس از پیروزی انقلاب اسلامی در حرم رضوی بنا شده، صحن جامع رضوی است که به‌عنوان بزرگ‌ترین صحن این حرم شناخته می‌شود. این صحن با مساحتی حدود ۱۱۷ هزار متر مربع، در جنوب روضه منوره قرار گرفته است.

صحن جامع رضوی نه تنها به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین صحن‌های اماکن مذهبی جهان، ظرفیت پذیرایی از حدود ۷۰ هزار نمازگزار را دارد؛ بلکه از مشابهت‌هایی با صحن مسجد جامع هند که خود یکی از بزرگ‌ترین مساجد جهان به شمار می‌آید و توانایی میزبانی از ۲۵ هزار نفر نمازگزار را به‌صورت همزمان داراست، برخوردار است.

این صحن با ۳۰ حجره و ۴۶ غرفه طراحی شده و از طریق باب‌الرضا (ع) و باب‌الجواد (ع) به خیابان‌های امام رضا (ع) و خسروی نو متصل می‌شود و از سمت شرق و غرب به بست‌های مربوطه راه دارد. در سه ضلع صحن جامع رضوی، ایوان‌ها و سردرهای باشکوهی ساخته شده است و در دو طرف هر ایوان، گلدسته‌های طلاکوبی شده‌ای با ارتفاع بیش از ۳۰ متر قرار دارد. ایوان قبله و گلدسته‌های آن به دلیل اهمیت بیشتر، نسبت به دو ایوان دیگر از لحاظ ابعاد بزرگ‌تر طراحی شده است.

سایر صحن‌های حرم

مشخصات سایر صحن‌های حرم مطهر را در قالب جدول زیر برای شما آوردیم:

برای آشنایی با نواحی اطراف حرم امام رضا و دسترسی راحت‌تر به آن، بهتر است نقشه حرم را همراهتان داشته باشید. شهر مشهد به‌عنوان یکی از کلان‌شهرهای ایران، هر ساله میزبان تعداد زیادی از زائران ایرانی و بین‌المللی است. با توجه به وسعت حرم، پیدا کردن مسیرهای مختلف می‌تواند برای مسافران چالش‌برانگیز باشد؛ به‌ویژه زمانی که فرد قصد دارد به رواق یا صحن خاصی مراجعه کند، همراه داشتن نقشه جامع حرم بسیار کمک‌کننده خواهد بود.